Kto podlega kontroli PIP i co z niej trafia do ZUS

Rozszerzony krąg kontrolowanych — B2B i rok wstecz

Art. 13 pkt 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy w brzmieniu po reformie obejmuje kontrolą pracodawców, a w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, kontroli legalności zatrudnienia oraz zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę — także niebędących pracodawcami przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których jest lub w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli była świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia pracy.

Ten przepis działa w trzech niezależnych warstwach. Współpraca B2B jest objęta kontrolą wprost — ustawodawca wymienił osoby prowadzące działalność na własny rachunek. Kontrola sięga rok wstecz, licząc od dnia jej rozpoczęcia, więc obejmuje także osoby, które zakończyły współpracę kilka miesięcy temu. Status pracodawcy nie ma znaczenia: podmiot, który nikogo nie zatrudnia na umowę o pracę, również podlega kontroli w tym zakresie.

Rozszerzenie dotyczy trzech obszarów: bhp, legalności zatrudnienia oraz zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach z art. 22 § 1 k.p. Poza tymi obszarami krąg podmiotów kontrolowanych pozostaje bez zmian.

Minimalna stawka godzinowa — art. 13 pkt 5

Odrębną podstawą jest art. 13 pkt 5 ustawy o PIP. Kontroli podlegają przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których w ramach prowadzonej działalności jest lub w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli było wykonywane zlecenie albo były świadczone usługi — w zakresie wypłacania wynagrodzenia w wysokości wynikającej z minimalnej stawki godzinowej według ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

To ten sam mechanizm „rok wstecz”, ale dla innego przedmiotu kontroli. W praktyce inspektor może objąć jednym wejściem dwie osie: czy umowa cywilnoprawna nie zastępuje umowy o pracę oraz czy stawka za godzinę nie schodzi poniżej ustawowego minimum.

Co Państwowa Inspekcja Pracy przekazuje do ZUS

Nowy art. 14a ustawy o PIP zobowiązuje Inspekcję do udostępniania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych danych ustalonych podczas kontroli. Katalog jest zamknięty i obejmuje dwie grupy.

Dane podmiotu kontrolowanego (art. 14a pkt 1): NIP, REGON, nazwa, adres siedziby — w tym miejsce wykonywania pracy, jeżeli podmiotem powierzającym pracę jest agencja zatrudnienia — data kontroli oraz wysokość kwoty wskazanej w nakazie inspektora pracy, o którym mowa w art. 11 ust. 1 pkt 7 ustawy o PIP.

Dane osób wykonujących pracę (art. 14a pkt 2): imię i nazwisko, numer PESEL (a gdy nie nadano — rodzaj, seria i numer dokumentu tożsamości), obywatelstwo, okres wykonywanej pracy oraz rodzaj zawartej umowy.

Dla pracodawców zatrudniających cudzoziemców kluczowe jest to, że obywatelstwo osoby wykonującej pracę jest jedną z przekazywanych danych. Ustalenia z kontroli legalności zatrudnienia i dane składkowe spotykają się po stronie jednego organu, a rozbieżność między dokumentem legalizującym pracę, umową i zgłoszeniem do ubezpieczeń przestaje być widoczna tylko z jednej strony.

Przepływ jest dwukierunkowy. Art. 50 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wymienia Państwową Inspekcję Pracy wśród podmiotów, którym ZUS może udostępniać dane zgromadzone na koncie ubezpieczonego i na koncie płatnika składek. Reforma dołożyła do tego międzyinstytucjonalny zespół zadaniowy do spraw oceny ryzyka, tworzony w porozumieniu przez Głównego Inspektora Pracy, Prezesa ZUS i Szefa Krajowej Administracji Skarbowej.

Skutki składkowe decyzji o stosunku pracy

Jeżeli kontrola zakończy się decyzją stwierdzającą istnienie stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy o PIP), po stronie składkowej uruchamiają się trzy przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Art. 38b ust. 1: składki opłacone za osobę zgłoszoną do ubezpieczeń z tytułu umowy zlecenia albo z tytułu z art. 6 ust. 1 pkt 5 uznaje się za opłacone na poczet należności z tytułu stosunku pracy. W tym przypadku nie stosuje się art. 24 ust. 6a–6g (art. 38b ust. 3).

Art. 38b ust. 2 w związku z art. 36 ust. 4e: płatnik przekazuje do ZUS dokumenty ubezpieczeniowe za okres objęty decyzją w terminie 7 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, a przy odwołaniu do sądu — od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.

Art. 24 ust. 5h: bieg terminu przedawnienia należności składkowych ulega zawieszeniu od dnia wniesienia odwołania od decyzji do dnia, w którym stała się ona ostateczna, a przy odwołaniu do sądu — do uprawomocnienia orzeczenia. Odwołanie nie „przeczeka” więc pięcioletniego przedawnienia z art. 24 ust. 4.

Tło sankcyjne po stronie ZUS reforma pozostawiła bez zmian: przedawnienie należności składkowych 5 lat (art. 24 ust. 4), opłata dodatkowa do 100% nieopłaconych składek (art. 24 ust. 1a), grzywna do 46 000 zł (art. 98 ust. 1) oraz odpowiedzialność karna z art. 219 Kodeksu karnego.