ZUS kontroluje zlecenia z cudzoziemcami do 26 lat. Co grozi pracodawcy

Na czym polega zwolnienie

Zleceniobiorca, który jest uczniem szkoły ponadpodstawowej albo studentem i nie ukończył 26 lat, nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Podstawa: art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 199).

Skutek jest szeroki: skoro nie ma obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, nie ma też ubezpieczenia wypadkowego, nie można przystąpić do chorobowego, a z tego tytułu nie powstaje ubezpieczenie zdrowotne. Kwota brutto jest w praktyce bliska kwocie do wypłaty.

Zwolnienie obejmuje wyłącznie umowę zlecenia oraz umowy o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu. Umowa o pracę nigdy z niego nie korzysta. Wyłączona jest też umowa uaktywniająca z nianią (art. 6 ust. 4a).

Obywatelstwo zleceniobiorcy i kraj uczelni nie mają znaczenia — cudzoziemiec i student uczelni zagranicznej korzystają ze zwolnienia na tych samych zasadach.

Dlaczego akurat 26 lat i dlaczego uczeń albo student

Przywilej adresowany jest do osób w trakcie kształcenia, dla których praca zarobkowa jest uzupełnieniem nauki, a nie podstawą utrzymania. Ustawodawca przyjął 26 lat jako granicę typowego okresu nauki i związał zwolnienie z realnym statusem w systemie oświaty lub szkolnictwa wyższego.

Oba warunki muszą być spełnione łącznie i przez cały okres trwania umowy: wiek poniżej 26 lat oraz status ucznia szkoły ponadpodstawowej albo studenta. Utrata któregokolwiek z nich oznacza objęcie ubezpieczeniami od dnia zdarzenia.

Studentami w rozumieniu przepisu nie są doktoranci ani słuchacze studiów podyplomowych. Status studenta trwa od immatrykulacji do złożenia egzaminu dyplomowego albo do skreślenia z listy, przy czym skreślenie działa z datą skreślenia, a nie do końca roku akademickiego.

Słuchacz szkoły policealnej mieści się w kategorii ucznia szkoły ponadpodstawowej — i to jest furtka, którą wykorzystuje rynek.

Tego zwolnienia nie należy mylić z ulgą podatkową dla młodych (art. 21 ust. 1 pkt 148 u.p.d.o.f., limit 85 528 zł rocznie). Ulga w PIT wymaga wyłącznie wieku poniżej 26 lat i odpowiedniego źródła przychodu, a statusu ucznia ani studenta nie wymaga.

Na czym polega nadużycie

Schemat opisywany przez kontrolerów wygląda tak: podmiot powierzający pracę albo pośrednik załatwia cudzoziemcowi wpis na listę słuchaczy szkoły policealnej, opłaca tłumaczenia dokumentów, wpisowe i wydanie zaświadczenia. Zajęcia się nie odbywają, a status służy wyłącznie temu, żeby nie odprowadzać składek.

Motywacja jest po obu stronach: zleceniobiorca dostaje wyższą stawkę na rękę, a zleceniodawca niższy koszt zatrudnienia i przewagę w rekrutacji.

Po wykryciu nieprawidłowości u części zatrudnionych organ bywa skłonny objąć domniemaniem wszystkich cudzoziemców w firmie i naliczyć zaległość zbiorczo.

Kierunek obrony jest wtedy jeden: obowiązek ubezpieczeń ustala się indywidualnie, dla każdej umowy i każdej osoby osobno, a decyzja wymiarowa musi być zindywidualizowana i oparta na dowodach dotyczących konkretnego zleceniobiorcy, nie na statystyce.

Ile to kosztuje pracodawcę

Zaległe składki za okres do 5 lat wstecz — należności składkowe przedawniają się po 5 latach od dnia wymagalności (art. 24 u.s.u.s.). Płatnik odpowiada za całość, także za część finansowaną przez ubezpieczonego, i płaci odsetki za zwłokę według stawki właściwej dla zaległości podatkowych.

Opłata dodatkowa do 100% nieopłaconych składek (art. 24 u.s.u.s.). Finansuje ją wyłącznie płatnik ze środków własnych — nie da się jej przenieść na zleceniobiorcę.

Grzywna do 46 000 zł (art. 98 ust. 1 u.s.u.s.) — między innymi za nieopłacenie składek w terminie, za zgłoszenie nieprawdziwych danych mających wpływ na wymiar składek oraz — jako czyn samodzielny — za udaremnianie lub utrudnianie kontroli.

Odpowiedzialność karna z art. 219 k.k.: niezgłoszenie wymaganych danych albo zgłoszenie danych nieprawdziwych, mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, zagrożone jest grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do lat 2. Zgoda zainteresowanego na takie działanie nie wyłącza odpowiedzialności.

Skutek uboczny: załącznik nr 1 i warunek stabilnego dochodu

Zezwolenie na pobyt czasowy i pracę wymaga między innymi stabilnego i regularnego źródła dochodu wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania (art. 114 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach). Warunki zatrudnienia wojewoda ocenia na podstawie załącznika nr 1 do wniosku, który wypełnia podmiot powierzający wykonywanie pracy.

Od 27 kwietnia 2026 r. wniosek składa się wyłącznie elektronicznie w Module Obsługi Spraw (MOS). Cudzoziemiec podaje we wniosku adres e-mail pracodawcy, pracodawca dostaje na ten adres link do formularza, wypełnia załącznik nr 1 i podpisuje go przez login.gov.pl podpisem zaufanym, kwalifikowanym albo osobistym. Podpisany załącznik dołącza się do wniosku automatycznie.

Dopóki pracodawca tego nie zrobi, wniosku nie da się podpisać ani wysłać — to nie jest dokument dosyłany później do akt, tylko warunek techniczny złożenia wniosku.

Praktyczna konsekwencja dla obu stron: warunki zlecenia zadeklarowane w załączniku nr 1 trafiają do akt postępowania pobytowego i są dla wojewody widoczne razem z danymi o zgłoszeniu do ubezpieczeń.